هوشمندان صومعهء ملكوتى به اين حقيقت واقف مىشوند نه متوقفان در شهر ديجور مزاج و بلدهء الظالم اهلها كه گفت : گوش خر به فروش ، ديگر گوش خر . لذا اهل عصمت فرموده‌اند : مردم به صور اعمال خود محشور مىشوند . و در مقامى فرموده‌اند : مردم به صور نيات خود محشور مىشوند . و در مقامى فرموده‌اند : خلايق به صورت اجساد خود محشور مىشوند ؛ و مقصود اصلى از اين اشارات و بشارات ، يك امر است و آن عبارت است از تحقق نفوس در آخرت به وجودى جسمانى و محسوس و قابل اشاره حسّى ، به اين معنا كه شخص محشور در آخرت با شخص موجود در عالم دنيا روحا و بدنا واحد و بين آنها يگانگى موجود است . عاميان و جاهلانى كه منغمر در حسيّات‌اند و مآلا در سلك حسيّون و منكران عالم معنا قرار گرفته‌اند ، شيئيت شىء را به ماده دانسته و در ظاهر و صورت ، فرو رفته‌اند . در شأن آنان گفته شده است : اى بسا كس را كه صورت راه زد * قصد صورت كرد و بر اللّه زد اما اين كه آخوند ملا صدرا فرمودند : قوه خيالى انسانى ، از مادهء قابل فساد و فنا ، تجرد دارد ، مرادش آن است كه جهت جزئى نفس انسانى ، مادى نيست و در مقام خود ، قائم به ذات است نه حالّ در ماده ؛ چه آن كه هر شىء مادى ، از باب حلول در ماده ، وجودش قائم به ذات نيست و بدون استعانت ماده ، مبدأ اثر واقع نمىشود و هر موجودى كه در مقام تأثير و تأثر ، نحوهء وجودش حلول در ماده باشد ، وجودى جدا از مواد و استعدادت ندارد و قهرا قابل فنا و محكوم به اضمحلال و اعدام است . بايد توجه داشت كه جميع قواى باطنى انسان از جمله حس مشترك و بنطاسيا ، از ماده تجرد دارد و منشأ اطّلاع از جزئيات موجود در عالم بهشت و دوزخ ، بقاى كليهء مدركات جزئى موجود در انسان است . و صدر المتألهين نيز به اين اصل توجه دارد و در اسرار الآيات و تفسير قرآن به آنچه كه ذكر شد تصريح فرموده است .